Moet ik mijzelf schuldig voelen als ik het vliegtuig neem?

Introductie in het gedachtegoed van 'De Vierde Weg'
op basis van fragmenten uit "Psychologie van Men's Mogelijke Evolutie"

Jezelf schuldig voelen als je het vliegtuig neemt, is essentieel om tot een duurzame oplossing te komen voor het milieuvraagstuk. Om deze positie te onderbouwen, ontkom ik er niet aan de vraag te stellen wat aan de basis ligt van de keuzes die we maken. Er is voldoende reden om aan te nemen dat emoties bij het maken van een keuze een doorslaggevende rol spelen. Keuzes die pas achteraf worden gerationaliseerd. Een Volgens Aristoteles is de mens echter een rationeel wezen.  Misschien tijd voor een update?

Schuld, schaamte en spijt zijn positieve ‘negatieve’ emoties die een cruciale rol spelen in het maken van keuzes. Een mens is meer geneigd te investeren in het voorkomen van verlies dan in het exploreren van onontgonnen terreinen. Wie schuld ervaart, ervaart een verlies en wil dat gevoel dus zoveel mogelijk voorkomen. Wie tegen zijn schuldgevoel ingaat, kan rekenen op spijt. Het voorkomen van spijt is dus de positieve werking van de negatieve emotie schuld.

Schuld of schaamte?

In de media wordt zowel over ‘vliegschuld’ als over ‘vliegschaamte’ gesproken. Het is daarom m.i. van wezenlijk belang eerst het verschil tussen schaamte en schuld te definiëren. Filosoof Hans Schnitzler riep laatst op de radio op tot ‘dataschaamte’. Deze maand staat in Vrij Nederland een oproep tot ‘roofschaamte’ en In de Volkskrant staan pleidooien voor ‘kaasschaamte’ en ‘schaatsschaamte’. We moeten ons dus blijkbaar kapot schamen maar misschien nog wel meer over het feit dat we het woord schaamte te pas en te onpas gebruiken

Zowel schuld als schaamte (als ook spijt) doen een appél op het geweten. De mogelijkheidsvoorwaarde voor schaamte is dat het veroorzakende gedrag zichtbaar, kenbaar of mogelijk kenbaar is voor anderen. Je kan jezelf schuldig voelen over je gedrag zonder dat iemand van dat gedrag op de hoogte is. Je kan je echter perfect schamen voor gedrag waarover je je niet schuldig voelt. Schuld ontstaat vanuit een eerste persoonsperspectief en schaamte vanuit een persoonsperspectief.

Maar welk verschil zal het gedrag van het individu uiteindelijk maken in het grote complexe probleem van de milieuproblematiek? Is het niet zo dat een heel jaar lang veganistisch eten, koud douchen, je vuilnis minutieus scheiden met één vliegretourtje teniet kan worden gedaan? Welk verschil kan een individuele gedragsverandering maken in vergelijking tot het wangedrag van een multinational? Druppels op een gloeiende plaat? En dan moet je nog maar hopen dat andere individuen met eenzelfde schuldgevoel behept zijn en zich derhalve bereid tonen zich ook te onderwerpen aan een suboptimale realiteit zoals bijvoorbeeld voorgesteld wordt in het ‘prisoners dilemma’. Hoe kan je er zeker van zijn dat de anderen toch niet ten laatste leste het eigen voordeel prefereren boven het voordeel van de groep?

De oplossing van het milieuvraagstuk valt dus niet te reduceren tot individuele gedragsveranderingen. Daarbij komt dat emoties uitermate subjectief en dus onvoorspelbaar zijn. Om tot een oplossing te komen voor een dergelijke complexe problematiek als die van het milieu en duurzaamheid wil kunnen vertrouwen op een goed doordacht plan dat zich kan verlaten op een zo groot mogelijke objectiviteit

Wie zo denkt vergeet voor het gemak maar even dat een multinational uiteindelijk ‘bewoond’ wordt door een verzameling individuen en die met elkaar het gesprek vormgeven dat er in een organisatie gevoerd wordt. Wie zo denkt gaat er voor het gemak aan voorbij dat ieder bedrijf uiteindelijk zijn product levert aan een individu en dat dat individu met zijn portemonnee misschien wel een beslissende stem in het kapittel heeft. Het was Henry Ford die zich realiseerde dat, als hij zijn personeel meer zou betalen, dat hem in staat zou stellen meer producten te verkopen aan zijn personeel. De positie van het individu werd aldus leidend in het veroorzaken van een fundamentele maatschappelijke verandering in de positie van de arbeider. 

Het milieuvraagstuk is een te complex probleem om de oplossing te baseren op het wankele statuut van de individuele emotie. Het vraagt om grote maatschappelijke veranderingen die het gevolg moeten zijn van democratisch tot stand gekomen politieke keuzes. Het lijkt dus evident dat het individuele geweten aangestuurd door een moverend schuldgevoel ons hier geen soelaas kan bieden.

Democratisch tot stand gekomen politieke besluiten zijn het product van een democratisch gekozen volksvertegenwoordiging. Een democratisch gekozen volksvertegenwoordiging komt tot stand door de som van individuele keuzes in het stemhokje. Aangezien schuld – zoals reeds eerder beargumenteerd – een gevoel is dat los van elke sociale context staat en niet, zoals schaamte, rust op conventies en sociale codes, mag je ervan uitgaan dat het individu in de privacy van het stemhokje zijn geweten laat spreken. 

Het bagatelliseren van de macht van het geweten van het individu is echter een schromelijke onderschatting van de mogelijkheden van het individu. De voorbeelden uit het recente en niet zo recente verleden zijn daarvoor te talrijk om het geweten van het individu zomaar aan de kant te schuiven. Het probleem is dat er in de praktijk veel meer gesproken wordt in termen van ‘vliegschaamte’ dan van ‘vliegschuld’ en dat de emotie schaamte emotie dus niet gedreven wordt door een intrinsieke motivatie maar door sociale factoren zoals bijvoorbeeld de drang je te conformeren aan de normen en verwachtingen van een bepaalde groep.

Je schuldig voelen heeft inderdaad bitter weinig zin zolang dat zich vertaalt in te verwaarlozen gedragsveranderingen. Schuld is echter een fundamentele emotie die doorslaggevend is voor het maken van keuzes die direct indruisen tegen het eigen korte termijn belang. Het zijn moreel geladen keuzes die een offer van het individu vragen door ze vervolgens ook nog doorheen de tijd te eren. Een mens is tot veel in staat zolang hij of zij maar verbinding kan maken met dat component van zijn eigen menselijkheid dat zich niet gemakkelijk in objectieve termen laat uitdrukken. Het is dat deel dat hem of haar in staat stelt zichzelf en anderen te motiveren om te staan voor de mogelijkheid van een andere werkelijkheid. In dit geval de werkelijkheid van een duurzame wereld waarin niemand zich meer schuldig hoeft te voelen – laat staan te schamen – als hij of zij de vleugels uit slaat.

 Andreou, Chrisoula. “Environmental Damage and the Self-Torturer”. Philosophy & Public Affairs, 2006.
 Noort, Wouter van. “https://www.nrc.nl/nieuws/2019/08/01/wat-er-mis-is-met-vliegschaamte-a3968910”. Wat er mis is met vliegschaamte, 1 augustus 2019.
 Onbekend. “3vraagt”. 3Vraagt, onderdeel van het EenVandaag Opiniepanel. Vliegschaamte? Daar hebben de meeste jongeren geen last van. (blog). Geraadpleegd 5 december 2019. https://www.npo3.nl/vliegen. 

Leave a Reply

Close Menu

zin in een offline
date?

Ben jij Single en op zoek naar een nieuwe mogelijkheid om gelijkgestemde ‘Super Singles’ echt een beetje beter te leren kan dan via online daten of speeddate?